Zwilazkowiec Alliancer, July 19, 1976

              TrT!jiT r- - "("j --'w- --m --- w ji -- s (4 fr -- iwyf - t '' if iT:i #f -- j ? a # K vwr ip--
j
Sir 6 ZWIĄZKOWIEC — poniedziałek 19 lipca 1976 Nr 51
Niemiecki atak podwodny
W roku 1916 Niemcy zasto-sowali
po raz pierwszy okręty
podwodne jako przerywacze
blokady W czerwcu duży
okręt podwodny "DEUTSCH-LAND- "
zbudowany jako pod-wodny
transportowiec udał
się do Stanów Zjednoczonych
w celu przywiezienia stamtąd
surowców strategicznych 15
września udał się w podróż
do Ameryki następny pod-wodny
przerywacz blokady
"BREMEN" Tym razem wy-prawa
nie powiodła sie
"BREMEN" zatonął w drodze
do Ameryki 7 października
raz jeszcze Niemcy wysłali na
wody Ameryki Północnej
okręt podwodny Tym razem
"U-53- " Okręt ten zatopił u
brzegów Stanów Zjednoczo-nych
7 brytyjskich i neutral-nych
jednostek handlowych
po uprzednim sprawdzeniu
ładunku Rajd "U-53- " miał
świadczyć o dużych możliwo-ściach
operacyjnych niemiec-kich
U-Boot- ów
Jedną z charakterystycz-nych
cech wojny podwodnej
1916 r było prawie powsze-chne
uzbrojenie statków han-dlowych
w działa Zmusiło to
Niemców do budowania coraz
to większych U-Boot- ów u-zbrojon- ych
w silniejszą arty-lerię
W rezultacie zaczął
powstawać typ krążownika
podwodnego
OSTATNIA KARTA
W drugiej połowie 1916 ro-ku
wśród czołowych ludzi
Niemiec począł powstawać
pogląd że należy przeprowa-dzić
totalną mobilizację wszy-stkich
sił ludzkich i materia-łowych
kraju by zanim na-stąpi
ostateczne wyczerpanie
zadać koalicji decydujący
cios Wyrazicielem tych po-glądów
był przede wszystkim
nowy szef sztabu generalnego
Hindenburg W swoim memo-riale
nazwanym później "pro-gramem
Hindenburga" za-kładał
na lądzie przejście do
strategicznej ofensywy a na
morzu osiągnięcie zdecydowa-nego
rozstrzygnięcia przez
przystąpienie do nieograniczo-nej
wojny podwodnej Miała
ona złamać Anglię a w kon-sekwencji
spowodować zała
SowwiMaiasoiauOTOT&ftKe&d&ra HAMILTON
BIDAS
Rocznica 25-lec- ia małżeństwa
Dnia 26 czerwca pp
Anna Paproccy obchodzili
25-letn- ią rocznicę swego ślubu
Ks Cz Chmurzyński odpra-wił
w ich intencji Mszę św w
kościele św Stanisława pod-czas
której Jubilaci odnowili
śluby W udział
JÓZEF BLONDOWSKI
INSURANCE
Wazelłlego rodzaju ubezpl-nla- :
domy na tycio
chorobowe itp
Barton St E Hamilton
Biuro: 5494125
Wuokini: 517-49-43
Ignacy TRUSZKOWSKI
Kierownik
TMMfll Rttl Ettit Umłrtd
Po wnUd lnforaaej kupna eru fpradtły domów apirta
santow iatarMdw IM cwraca4 4 pitnym nuianii 4a na-an- o
Barton Sł E
Hamilton Tal 547-490- 0
SSSSW!33SS!5!5!3S53!
Gdy
Rd
K
który jest
-- t
manie sie Francji Rosji i
Włoch
22 grudnia 1916 roku
sztabu admiralicji adm von
Holtzendorf do
naczelnego- - dowódcy wojsk
lądowych memorandum w
którym stwierdzał że potrzeb-ny
Anglii tonaż wynosi 10750
U-Boo- ty są w stanie zato-pić
w ciągu pół roku 13 tego
tonażu Wówczas Anglia
będzie w stanie prowadzić da-lej
wojny
Ameryki do wojny
zdaniem jego nie powinna
być
Nim armia
przybędzie na front europej-ski
Niemcy so-bie
9 stycznia 1917 roku na
zamku w Pszczynie zapadła
decyzja do
wojny podwod-nej
Kanclerz Rzeszy określił
ja jako "ostatnią kartę Nie-miec"
31 stycznia dowódca
adm von Scheer
flocie: "Jego
Majestat cesarz Niemiec roz-kazał
z dniem 1 lutego 1917
przystąpić do
wojny przeciwko
Anglii"
przez Niemcy
wojny pod-wodnej
uderzyło kapitał
w najczulsze miej-sce
W portach i
olbrzymie zapasy
materiałowe których towa-rzystwa
okrętowe ze względu
na ryzyko transportu
chciały przewozić do Europy
Widmo ruiny
stanęło przed oczyma milio-nów
obywateli USA W obro-nie
dobrobytu
opinia publiczna coraz ener-giczniej
żądała
posunięć w stosunku do Nie-miec
Zmiana nastrojów w
Ameryce pozwoliła
Wilsonowi 12 marca
1917 r uchwałę
o uzbrojeniu statków handlo-wych
Był to pierwszy krok
na drodze ku wojnie Wilson
czekał tylko na pretekst
1 kwietnia Niemcy
pasażerski statek "AZ-TE- C"
z 28
na pokładzie Na
drugi dzień prezydent Wilson
Przedstawiciel handlowy — JAN
18 Garfield Ave S — HAMILTON ONT — Tel 547-583- 0
Tadeusz
i
nabożeństwie
tuta
HM
biura
i biura:
426
Onł
10
szef
RT
nie
nie
już
wzięło wielu przyjaciół i znajo-mych
którzy złożyli później pp
Paprockim serdeczne życzenia
1 gratulacje
W godzinach
odbyta się druga część jubileu-szu
mianowicie bankiet w sali
Domu Tutaj ze-brało
się bardzo wielu bliskich
przyjaciół i kolegów pp Jubi-latów
Przybył także i wziął
udział w przyjęciu reprezentant
majora miasta radny Pat Va-leria- no
na salę pp Pa-prockich
zebrani powitali przez
powstanie i gromkimi oklaska-mi
byli tym objawem szczerej
przj jaźni i serca bardzo nie tyl-ko
zdumieni ale i wzruszeni
Nie spodziewali się bowiem że
w tak krótkim czasie swego w
Kanadzie i Hamilton pobytu za-skarbią
sobie tak wielu dobrych
przyjaciół
Imieniem zebranych witał w
Domu pp Jubila
NEW WORLD TRAVEL
NOWA POLSKA AGENCJA RODRÓŻY W HAMILTON
ZAŁATWIA WSZELKIE PODROŻĘ DO EUROPY
I DO KRAJÓW
GRUPOWE I
TTYPEŁNIAMYJNCOME TAX
901 Barton St East — Ontario
Tel Res
Od poniedziałku do środy 930—500 czwartek piątek
930—700 sobota 900—100 po'poł
98--W
(Sti£SggS®£&&SS&S&C££&S£g
riSSSSSSSSSSSSSSSS
© zamierzacie ueenston
Queenston Ont Teł 549-
DUŻY WYBÓR MODELI MARKI
Dobre warunki przyzmianie starego "wozu na nowy
z pełną
Grzecznie
Schwenk
wystosował
Ewentualność przy-stąpienia
argumentem decydują-cym
amerykańska
zagwarantują
zwycięstwo
przystąpienia nie-ograniczonej
"Hoch-seeflotte- "
zakomunikował
nieograniczonej
podwodnej
Rozpoczęcie
nieograniczonej
ame-rykański
magazynach
powstawały
gospodarczej
zagrożonego
radykalnych
prezyden-towi
przeforsować
obywatelami ame-rykańskimi
popołudniowych
Związkowego
Wchodzących
Związkowym
POŁUDNIOWYCH
WYCIECZKI INDYWIDUALNE
Hamilton
545-159- 8- 547-002- 2
rzetelnie
storpe-dowali
Motors Chev-0d-s
Hamilton
GENERAŁ MOTORS
Używane samochody gwarancję
w orędziu do Kongresu zapo-wiedział
przystąpienie Stanów
Zjednoczonych do wojny
przeciwko Niemcom co for-malnie
nastąpiło 6 kwietnia
NA ŚMIERĆ I ZYCIE
Sukcesy U-Bootó- w w pierw-szych
4 miesiącach prowadze-nia
nieograniczonej wojny
podwodnej były większe niż
planowała admiralicja niemie-cka
Konsekwencją tego było
nieopracowanie planu dalszej
budowy okrętów podwodnych
Obawiano się ze z chwilą za-kończenia
wojny nie będzie
wiadomo co dalej robić z du-żą
liczbą tych jednostek Ta
krótkowzroczność miała się
później srogo zemścić na
Niemcach
Do walki z podwodnym nie-bezpieczeństwem
alianci zmo-bilizowali
olbrzymie środki
ludzkie i materialne Uzbro-jono
wszystkie statki handlo-we
W Anglii ograniczono
spożycie środków żywnościo-wych
Żywność i surowce An-glia
zaczęła sprowadzać jedy-nie
ze Stanów Zjednoczonych
i Kanady czyli z krajów po-łożonych
najbliżej Umożliwi-ło
to uzyskanie większej ilości
towaru Jednocześnie Anglia
i Francja utworzyły u siebie
specjalne służby ratownictwa
okrętowego Dużo wysiłku
włożono również w budowę
nowych statków W tym wy-padku
dużą pomoc uzyskano
w Ameryce gdzie stocznie
zbudowały w ciągu lroku 327
jednostek o łącznym tonażu
blisko 2 miliony BRT Zarek-wirowano
również wszystkie
statki neutralne które w wy-niku
wojny podwodnej stały
w portach amerykańskich
Zasadniczym jednak środ-kiem
ratunku okazało się
wprowadzenie systemu kon-wojów
Pierwszy — próbny
— konwój wyprowadzono w
maju 1917 r z Gibraltaru 20
maja dotarł on szczęśliwie do
Anglii Mimo ujawnienia wie-lu
jeszcze mankamentów w
prowadzeniu tak skompliko-wanego
zespołu system kon-wojów
wykazał wyższość nad
luźnym szykiem Dnia 21 ma-ja
1917 r admiralicja brytyj-ska
zarządziła jego stosowa-nie
tów p Jan Bidas czuwający
nad całością rocznicy jubileu-szowej
podczas kolacji nato-miast
kierownictwo przejął p
Czesław Wołoch Jak zwyczaj
nakazuje przedstawił siedzące
osoby przy stole Jubilatów od-czytał
telegram nadesłany od
hamiltończyka min John Mun-r- o
oraz życzenia nadesłane z
Polski i oczywiście poprosił
kilka osób do złożenia życzeń
Byli to radny P Valeriano syn
Jubilatów Mieczysław Paproc-ki
który chociaż do Kanady
przybył z rodzicami jako małe
dziecko doskonale mówi dziś
językiem polskim Przemawiał
także p J Bidas który dokład-niej
zaprezentował wszystkim
sylwetki pp: Jubilatów
Za to wszystko dziękowała z
całego serca p Anna Paprocka
Za szczere życzenia prezeski
Koła Polek (p Mani Kulik) i
prezesa Grupy 247 (pE Kuli
ka) za przyjęcie którego się
nie spodziewali i w ogóle za mi-łe
dowody szczerej przyjaźni
J B
PIWO
własnej roboty zdrowe 3 ra-zy
tańsze w bardzo prosty
sposób Zestawy (Kit)
sprzedaje:
GAZDA HERBS
963 King East
x Hamilton Ont
56-W-- 62
SIDORKIEWICZ-BALO- N
General Insurance
Zygmunt W Borys kierownik
14? Maln St E — Suitę 101
Hamilton Ont Kanada
Tel 527-358- 1
tub Mlsslssauga 822-414- 7
UBEZPIECZENIA wszelkiego ro-dzaju:
auta budynki mieszkalne
handlowe sklepy meble od kra-dzieży
wypadków etc
UBEZPIECZAMY również fecie I
mortgage Solidna obsługa przez
fachowy personel naszego biura
Służymy Polonii nieprzerwanie
od '1919 roku
86--W
PffSOTCHffAssfl
Ltd
4621
52-W-1-
M
kupić samochód udajcie się do
i w polskim języku obsłuży Vvds Bolesław (Ęd)
fachoWym "sprzedawcą i doradzi przy kupnie
:5ŚSi!ŁŁaSSS3£a£iSiSSS
Po wprowadzeniu systemu
konwojów dał się zauważyć
spadek liczby zatopionych
statków Mimo że ilość zato-pionego
tonażu w dalszym
ciągu była duża i sięgała
(oprócz listopada) pół miliona
BRT miesięcznie Anglia po-czuła
się jednak pewniej Z
najbardziej trudnego okresu
przedzniwnego wyszła zwycię-sko
i groźba głodu została za-żegnana
Niemcy widząc wymykają-ce
się z rąk zwycięstwo wpro-wadzili
do walki nowe typy
okrętów podwodnych tzw
krążowniki podwodne rozsze-rzyli
obszar 'nieograniczonych
działań podwodnych Były to
jednak daremne wysiłki Oka-zało
się ze wszystkie rachuby
na osiągnięcie zwycięstwa w
ciągu roku zawiodły
Wojnę podwodną Niemcy
prowadzili w sposób najbar-dziej
bezwzględny i okrutny
W wielu wypadkach dowódcy
niemieccy mordowali maryna-rzy
ratujących się ze storpe-dowanych
statków Szczegól-ną
pasję przejawiali w nisz-czeniu
statków szpitalnych
mimo że zgodnie z przepisami
międzynarodowymi zawsze
płynęły oświetlone z widocz-nymi
z daleka znakami Czer-wonego
Krzyża
Aby usprawiedliwić te ohy-dne
wyczyny rząd niemiecki
29 marca 1917 r wystosował
notę dostarczoną przez Ma-dryt
Francji i Anglii w której
donosił o stwierdzeniu nadu-żywania
przez aliantów flagi
Czerwonego Krzyża do celów
wojskowych Rządy Francji i
Anglii energicznie zaprotesto-wały
przeciwko takiemu
twierdzeniu
W odwecie za popełnione
przez Niemców bestialstwa na
morzu lotnictwo państw
sprzymierzonych dokonało
nalotu na niemieckie miasto
Fryburg a dowództwo mary-narki
francuskiej poleciło za-bierać
na każdy szpitalny sta-tek
jeńców oficerów niemie-ckich
w formie zakładników
Niemcy w odpowiedzi na to
zastosowali jeszcze bardziej
drastyczne środki Wystawili
oni bowiem na pierwszą linię
ognia trzykrotnie więcej ofi--
Osliawa
Parafia św Józefa PNKK
POLOWA MSZA ŚW I PIKNIK
W niedzielę 25 lipca w Parku
im gen Sikorskiego odbędzie
się doroczny piknik parafialny
O godz 1230 w południe zosta-nie
odprawiona polowa Msza
św W intencji narodu polskie-go
przez ks 'prób Mieczysława
Klekota
Po nabożeństwie podany bę-dzie
gorący obiad po którym
od godziny 330 po południu na-stąpi
zabawa taneczna Do tań-ca
osobiście przygrywać będzie
Miecio Zaleski ze swym zespo-łem
Komitet Parafialny serde-cznie
zaprasza wszystkich do
współudziału
M Krawczyk
przew komitetu
58 59
Edmonton Alberta
cerów francuskich będących
w niewoli niemieckiej
Kres tym nieludzkim wy-czynom
położyło zawarte w
październiku 1917 roku poro-zumienie
z rządem Hiszpanii
Od tej pory na wszystkich
statkach szpitalnych Francji
Anglii i Włoch kontrolę objęli
oficerowie hiszpańscy Było to
gwarancją że statki te nie
przewożą oprócz rannych żad-nych
materiałów wojennych
Niemcy natomiast zobowiązali
się nie atakować tych jedno-stek
Porozumienie dotyczyło
wszystkich mórz z wyjątkiem
kanału La Manche
FINAŁ
Od stycznia aż do paździer-nika
1918 roku wojna pod-wodna
nie słabła ani na
chwilę Obie strony dokładały
wszystkich sił by szalę prze-chylić
na swoją korzyść Po-cząwszy
od marca tonaż za-topionych
statków począł z
każdym miesiącem (oprócz
lip-ca-) coraz bardziej się
zmniejszać natomiast wzra-stała
liczba straconych U-Boot-ów
Spowodowane to by-ło
coraz bardziej udoskonalo-nym
systemem obrony prze-ciw
okrętom podwodnym
Fakt ten w połączeniu ze
zwiększającym się budownic-twem
okrętowym przechylił
szalę wojny podwodnej na
korzyść aliantów
Stale pogarszająca się na
wszystkich forntach sytuacja
militarna Niemiec ponoszone
klęski na lądzie utrata wiary
w zwycięstwo na morzu przy
pomocy okrętów podwodnych
sprawiło że w Głównej Kwa-terze
Wilhelma w Spa poczę-to
gorączkowo szukać dróg
wyjścia
3 października w Niem-czech
powstaje nowy rząd
który w nocy z 3 na 4 paź-dziernika
wystosował przez
Szwajcarię notę do Waszyng-tonu
prosząc prezydenta Sta-nów
Zjednoczonych o spowo-dowanie
zawieszenia broni by
podjąć rokowania pokojowe
na zasadzie 14 punktów Wil-sona
Prezydent Wilson w odpo-wiedzi
na notę zażądał gwa-rancji
w wypełnieniu warun-ków
zawieszenia broni Wstęp-nym
krokiem do podjęcia ro-kowań
miało być zaniechanie
nieograniczonej wojny pod-wodnej
i dokonywania znisz-czeń
na terenach opuszczo
PRACA ZBIOROWA
PLAKAT POLSKI
Album zawiera 440 plakatów kolorowych i czarno-białyc- h
z podziałem na: Plakat polityczny i społeczny Plakat tea-tralny
i muzyczny Plakat filmowy Plakat wystawowy i han-dlowy
Plakat sportowy i cyrkowy Opisy i noty
biograficzne są w językach polskim i angielskim
Wyd Artystyczno-Graficzn- e 1972
Cena 5800 (z przesyłką $880)
DO NABYCIA W KSIĘGARNI „ZWIĄZKOWCA"
1638 BLOOR ST W TORONTO ONT
nych przez Niemców
20 października 1918 r
wszystkie niemieckie okręty
podwodne otrzymały rozkaz
cesarza 'wstrzymujący atako-wanie
statków handlowych
Tym samym rozpoczęta przez
Niemców 1 lutego 1917 r nie-ograniczona
wojna podwodna
została zakończona
Ogółem straty niemieckie
w okrętach podwodnych na
przestrzeni lat 1914-191- 8 wy-niosły
199 jednostek na 343
wcielonych do służby Zginęło
przy tym 5132 marynarzy a
do niewoli alianckiej dostało
się 792
Ofiarą torped U-Bóot- ów i
min postawionych przez nie
padło 18716982 BRT w tym
10694843 BRT statków an-gielskich
J GOŁĘBIOWSKI
44--61
ASTRO TRAYEL
SERVICE
10019 — 103 Avenue Edmonton Alberta
Telefon 423-235- 1
organizuje wycieczkę grupową do Polski
W DNIU 5 WRZEŚNIA 1976 R
Dla wszystkich którzy z braku miejsca nie moją odlecieć
do Polski lub z braku urlopu mają specjalną okazję
odwiedzić rodzinę i zobaczyć naszą polską jesień:
Czas pobytu od 22 dni do 45 dni
Cena biletu w obydwie strony $ 54500
Każdy musi być w posiadaniu wizy paszportu bonów Orbis"
Prosimy o wczesno zapisywanie się na odlot
Zgłoszenia przyjmuje Maria Łabuś —
kierownik polskiego działu
Wielki Polak dobry
„Nie ma Kaszub bez Poloni
a bez Kaszub Polsci" — rchło
te słowa stały się kaszubskim
zawołaniem hasłem politycz-nj- m
i w znaniem wiary A po-chodzą
one z wiersza który Ja-rosz
(Hieronim) Derdowski na-pisał
przed 95 laty na wiado-mość
o śmierci Floriana Ceno-wy
Stanisław Florian Cenowa (w
młodości pisał się Cenowa lub
Cejnowa) urodził się 5 maja
1817 roku w Sławosz) nie w po-wiecie
puckim jako syn kowa
la Dzieciństwo spędził w domu
rodzinnym Od 14 roku żcia
kształcił się w gimnazjm w
Chojnicach i tam w tajnm
kółku filomanckim zetknął się
z polską poezją romantyczną)
Spotkanie to wpłynęło w spo-sób
decydujący na całe dalsze
życie młodego Kaszuba Zafa-scynował
go pierwiastek ludo-wy
w poezji romantyków zwła-szcza
zaś Adama Mickiewicza
Jego zainteresowania wszakże
nie były li tylko estetyczne
nie było w nim nic z ehłopo-maństw- a
tych którzy czułostko-w- o
wzruszali się nad kolorowym
ludem z malowanych obrazków
Cenowie poezja romantyczna
otworzyła oczy na losy Kaszu-bów
jego własnego ludu któiy
ongiś wraz z Pomorzanami był
panem na wszystkich ziemiach
od Wisły aż po Odrę a teraz —
zmiażdżony walcem germaniza-cji
— zatracał już świadomość
swojej narodowej tożsamości
Powstrzymać więcej! — odwró-cić
ten proces to stało się idće
fic ucznia chojnickiego gimna-zjum
Kiedy więc w 1841 roku roz-począł
studia we Wrocławiu na
wydziale medycznym to jedno-cześnie
bardzo pilnie uczęszczał
na wykłady z filologu słowiań-skiej
Lektura dzieł uczonych
czeskich słowackich i łużyckich
ukazała mu wspólnotę losu ca
lej zachodniej Słowiańszczyzny
zdławionej prze! germańską na-wałę
Ze wspólnoty losu wypły-wał
nakaz wspólnej walki zjed-noczonej
Słowiańszczyzny Ta-kie
hasło wypisał na swoich
sztandarach zrodzony w Cze-chach
ruch polityczny i kultu-ralny
zwany panslawizmem
Znalazł on gorącego rzecznika
w Cenowie który do końca po-został
mu wierny choć ściągnę-ło
to potem na niego liczne nic
zasłużone przykrości
W OBRONIE KASZUBÓW
W 1843 roku Cenowa ogłosił
w języku niemieckim pracę pt
„Dic Gcrmanisierung der Ka-schube- n"
(Germanizacja Kaszu-bów)
Była to jego pierwsza pu-blikacja
Dodajmy jednak że
była to w ogóle pierwsza publi-kacja
poświęcona Kaszubom
Polską naukę publicystykę li-teraturę
i sztukę urzekały kresy
wschodnie i nikt --wtedy nie my-ślał
ani o morzu ani o Pomorzu
ani o Kaszubach Jeszcze Win-centy
Pol (1807—1872) w swo-jej
„Pieśni o ziemi naszej" nie
wspomniał o nich ani jednym
słowem Jeszcze tytan pracowi-tości
— Oskar Kolberg (1814—
1890) w 40-tomow-ym
zbiorze
polskich materiałów etnografi-cznych
zupełnie ich pominął
Dzisiaj wydaje się to zgoła nie-prawdopodobne
w istocie tak
jednak było że Kaszubi musie-li
sami zabiegać w społeczności
polskiej o uznanie ich za cząst-kę
narodu A jeśli -- potem Der-dowski
Majkowski i inni lu-minarze
kaszubscy atakowali
niektóre poglądy i wypowiedzi
Cenowy mogli czynić to tylko
dlatego że to on właśnie otwo-rzył
im drogę do polskich cza-sopism
do polskiej literatury
Swojego rodzaju manifestem
politycznym stał się artykuł
który w tymże samym roku
1943 Cenowa ogłosił w „Jutrzen-ce
Warszawskiej" Opowiedział
w nim tylko o północnokaszub-skic-h
zwyczajach związanych z
Nowym Rokiem i świętem
Trzech Króli Ale — i to jest
właśnie rzeczą istotną — arty-kuł
ten napisał w narzeczu ka-szubskim
__
które w ten sposób
objawiło się pierwszy raz w dru-ku
jako narzecze polskie i nie-jako
zażądało praw obywatel-skich
DZIAŁALNOŚĆ POLITYCZNA
Niebawem Cenowa włączył
się też do czynnej akcji polity-cznej
W 1843 roku przeniósł
się do Królewca gdzie wziął
udział w przygotowaniach do
powstania narodowego pod
przywództwem Ludwika Miero-sławskiego
późniejszgo dykta-tora
Powstania Styczniowego
Plany przewidywały zbrojne
opanowanie Mazowsza Pruskie-go
Warmii i Pomorza Sam Ce-nowa
miał ze swoim oddziałem
uderzyć na garnizon pruski w
Starogardzie Gdańskim' Zbroj-ne
plany zakończyły się" fias-kiem
i Cenowa osadzony w Mo-abic- ic
stanął przed sądem któ-ry
skazał go na karę 'śmierci
przez ścięcie toporem Dekret
królewski zamienił tę karę na
dożywocie a wiosna Ludów i
powstanie marcowe w 1343 r
otworzyły Cenowie bramę wię-zienia
na wolność Pojechał do
Wrześni by roztoczyć opiekę
nad rannymi powstańcami Sam
poniekąd też odniósł ciężką ra-nę:
stracił wiarę w szanse zbroj-nego
wyzwolenia się Polski a
więc i — wobec nowego wzro-stu
potęgi pruskiej — w rychłe
odzyskanie przez nią niepodleg-łości
Wpłynęło to na dalszy bieg
życia Floriana Cenowy W 1851
roku osiadł w Bukowcu pod
świeciem i tam mieszkał aż do
śmierci Każdą chwilę wolną od
praktyki lekarskiej poświęcał
na pracę naukową i publicysty-czną
Utrzy mywał rozliczne kon-takty
naukowe z badaczami
dziejów Słowiańszczyzny Był
gorącym propagatorem pansla-wizm- u
gdyż tylko w jedności
wszystkich Słowian upatrywał
siłę która by była zdolna po-wstrzymać
dalszą ekspansję im-perialistycznego
pangermaniz-ra- u
Panslawi7m jednak nigdy
nie zdobył seb e w Polsce wiek
szej popularności a stracił ją
zupełnie gdy carat rosyjski za-czął
ideę tę wykorzystywać jako
narzędzie własnej polityki im-perialnej
Cenowe obwoływali
więc przeciwnicy rusofilem gdy
w istocie rzeczy był on słowia-nofile- m
Wygłosił np niezwykle
gorące przemówienie na mani-festacyjnym
zjeździe słowiań-skim
w 1867 roku w Moskwie
lecz kiedy ks Czcrkaski pozwo-lił
sobie na antypolskie wysko-ki
Cenowa porwał się by prze-ciwko
temu zaprotestować Nie-mniej
jednak jego panslawizm
traktowali współcześni jako ka-mień
obrazy
Nie była to jedyna przyczyna
ataków które szły na niego z
lóżnych stron Gdy po Wiośnie
Ludów 1848 roku również i Po-morze
ogarnęła fala rozbudze-nia
i odrodzenia narodowego
zarzucano Cenowie że jego
„program kaszubski" osłabia
zjednoczony front polski i jest
swojego rodzaju dywersją Cc-- '
nowa wyjaśnił swoje poglądy w
1850 roku na łamach wychodzą-cej
w Chełmnie „Szkoły Naro-dowej"
w dwóch artykułach pt
„Kaszebji do Polochów" Gdy
Kaszubi — wywodził — mają
trudności ze zrozumieniem pol-skiego
języka literackiego gdy
szkoła i kościół spełniają funk-cje
germanizatorskie gdy nikt
się o tę żywą gałąź narodową
nie troszczy — jedyny ratunek
przed zatonięciem w zalewie
niemieckim leży w zachowaniu
tradycji: mowy ojców starych
zwyczajów i obyczajów Wtedy
nasza mowa słowiańska nigdy
tutaj nie zaginie
Niestety Cenowa wyprzedził
swoje czasy — regionalizm do-piero
znacznie później zdobył
sobie prawo obywatelstwa i u-zna- nie
wtedy natomiast wyda-wał
się jeszcze zamachem na
jedność narodową
WRÓG GERMANIZMU
Budził na koniec Cenowa zgor-szenie
swoimi poglądami spo-łecznymi
Zdeklarowany wróg
germanizacji nienawidził wszy-stkiego
co służyło wydzieraniu
Kaszubom ich poczucia narodo-wego
W owym czasie lud ka-szubski
pozostawiony był rze-czywiście
sam sobie Kościół
katolicki zwłaszcza za czasów
niemieckiego biskupa Sedlaga
(1834— 1856) zgcrmamzował się
prawie w całości i w tym też
kierunku księża katoliccy — z
bardzo nielicznymi wyjątkami
— oddziaływali na lud Szlach-ta
pomorska albo się zgermani-zował- a
albo wiernie stała przy
tronie pruskim do ludu zaś ka-szubskiego
odnosiła się z pogar-dą
jako do ciemnego nie oświe-conego
„chamstwa" Jeszcze na
krótko przed śmiercią w liście
z 2 listopada 1880 roku pisał
Cenowa do autora „Słownika ję-zyka
pomorskiego czyli kaszub-skiego"
— Stanisława Ramułta:
„Polosze z nas sę vesmjcvalc
a naszą movę nazćvale zepsetę
polszczezną osoblevje od tego
czase jak sę szlachta za króla
Stanisława perznę (trochę) po
polsku gadać nauczeła Boc ona
przedtim vzera (patrzała) z po-gardą
na jęzek słoviańskji ji
vcstarczeł jęzek łacińskji a kjej
ten nje to frenceskji vłoskji
abo njemjeckji Ta pogarda
moji 'macerzinskji move ()
mnie gorzeła (gniewała) Skoro
jem perznę (trochę) v pjóra
obrósł zaczął jem kaszebsko-słovjańskj- e
dzełka pjisac e ve-dw- ac
To pomogło No (to) vc-smjeva- nje
z Kaszebov e movc
kaszebskji pomału ustało ale
na mnie bij zabij że Kasz'ebov
od Polochów odłączaję że jo
jem lechim katolękę (że ja je-stem
lichym katolikiem) — chac
jem mjoł dvuch braci xędzami
— że jem demokratą panslavi-sl- ą
ctd a jo jem spokojnim
teroz lćkarzę na vse c lubję
movę kaszebsko-słowjińsk- ą a
--kicjnjogę to e co napjiszę"
„A kiedy mogę' to i co nap-iszę"
Pisał Cenowa bardzo du
źo Pozostawił po sobie wiele
cennych prac Obudził wśród
człowiek
uczonych zainteresowanie Ka-szubami
Tematem tym zajęli
się nie tylko polscy lecz takie
badacze czescy rosyjscy nie-mieccy
i fińscy z biegiem zaś
tzasu zakres tych badań prze-sunął
się także na zaginione już
lub ginące plemiona słowian-skiena- d
Odrą Łabą i na Rugii
Wydobył więc Cenowa Kaszu-bów
z zapomnicnai i sprawił
że problem kaszubski stanął na
porządku dziennym
Lecz oprócz twórczości nau-kowej
uprawiał także pisarstwo
dla swoich braci-rodakó- w W
1850 roku wydał w Gdańsku
broszurę która nosiła tytuł
„Ksążeczka dlo Kaszebov" Było
tocoś w rodzaju elementarza w
którym znaleźć można było li-tery
przystosowane do fonetyki
kaszubskiej liczby tabliczkę
mnożenia pacierz przysłowia
powiastki itd Po tym poradni-ku
dla samouków nastąpiły po-pularne
broszury o dziejach
Kaszubs7czyzny i jej związkach
z Polską W latach 1866—1868
wydał słownik kaszubskich i
słów ińskich nazw „vszćtkich
mjast vsi 6 pustkovj" w rejon-cjac- h
gdańskiej kwidzyńskiej i
koszalińskiej ratując dla po-tomności
wiele rodzimych nazw
które już wtedy albo później
uległy urzędowemu zgcrmanizo-wani- u
Zbierał i zapisywał ka-szubskie
pieśni bajki podania
opowiastki przysłowia żarty
zagadki wierzenia i zabotony
opisy zwyczajów obyczajów itd
W wydanym w świeciu A866
—1868) „Skorbjc kaszćbsk-sło-yjanskj- e
movć" pisał Cerowa:
„Mova nasza Kaszebskosłojjan-sk- o
je dziś bczmała ta sami co
przed sesącę ć vjci latami lł jć
njcvćpaczclć wuczoni papuW-j- c
lc ją prosti lud przcchołl"
Niestety jego pisma ppulanc
nic zdobyły sobie większej ko-czytno-ści
Nic umiał przcia- -
wiać do prostego czytciniKa ac
odniósł też sukcesów jako di
łącz społeczny i oświatowy
praca jego nic poszła na mi
ne W ciężkim trudzie uprawi
glebę z której potem wyrósł
rozkwitł ruch młodokaszubski'
Jego przywódca — Aleksander
Majkowski (1876—1938) z za-wodu
również lekarz pisarz i
działacz społeczny organizator
walki o kulturalne i narodowe
odrodzenie Kaszub a potem bo-jownik
o przyłączenie Kaszub
do Polski — mówił do swoich
rodaków w zasadzie to samo co
Cenowa ale w jakże już innym
tonie! Gdy słowa Cenowy pęcz-niały
od żalu i rozgoryczenia
Aleksander Majkowski w arty-kule
pt „Do wychodźców" w
„Gazecie Gdańskiej" w 1905 r
pisał już z poczuciem godności
i dumy:
„Wy Kaszubi nic jesteście
najgorszym wśród szczepów
składających się na wielki na-ród
polski Wasza polskość tyle
warta co polskość AViclkopolan
Mazurów ślązaków Mowa Wa-sza
kaszubska którą Bóg Wam
w usta włożył jest jak każda
inna uszanowania i miłości god-na
bo mówili nią przez długie
wieki ojcowie Wasi a kształci-ły
się jej brzmienia na graniu
fal naszego Bałtyku nanzych je-zior
i na szumie lasów naszych
Więc nie macie powodu wsty-dzić
się tej mowy a sądzimy
że jesteście dzielni dosyć aże-by
nic pozwolić nikomu na
drwinki z siebie i z mowy sw-ojej"
WIELKI SPOŁECZNIK
Tak więc Cenowa namiętnie
zwalczany za regionalizm za
panslawizm za radykalizm spo-łeczny
i do końca nie docenia-ny
— zwyciężył w pokoleniu
wnuków Z jego posiewu wyro-śli
ci którzy go zwalczali ale
potem wyrósł ruch młodoka-szubski
i wyrósł także Antoni
Abraham ten który przekradł
się do Francji by tam w imie-niu
Kaszubów zażądać na kon-ferencji
wersalskiej przyłącze-nia
Pomorza do Polski
A jeśli Cenowa nic zdołał
sam stworzyć ruchu społecznego
i oświatowego to jako lekarz i
człowiek zdobył sobie serca Ko
cickawiaków wśród których
spędził połowę życia W ciągu
trzydziestu lat praktyki lekar-skiej
nie dorobił się tam żadne-go
majątku Garnęli się do nie-go
biedacy bo nie tylko hono-rariów
od nich nic żądał ale
i z własnej kieszeni lekarstwa
im opłacał Zmarł 26 marca
1881 roku a śmierć jogo wywo-łała
powszechną żałobę Nie wi-dziano
tu drugiego tak tłumne-go
pogrzebu Pozo'stawił po 60-bi- e
'Cenowa pamięć dobrego
człowieka
Nie zapomniano o tym do-brym
Polaku który rozbudził
wśród Kaszubów patriotyzm re-gionalny
wpoił im szacunek dla
własnej mowy uodpornił ich na
germanizacje i przyspieszył pro-ces
dojrzewania w nich pol-skiej
świadomości narodowej
Jego imię nadano jednemu ze
statków polskiej marynarki
bandlowejr
Antoni Spandowski